يكي از مهمترين مولفه هاي جامعه پويا ، وتوسعه يافته وجود امنيت اجتماعي است  و امنيت اجتماعي خود زيرساخت   تقويت ساختارمند امنيت سياسي واقتصادي مي باشد  . چه اينكه فعالان اقتصادي ونيروهاي  كار كه اركان  اصلي توسعه اقتصادي هستند درسايه پيدائي امنيت واطمينان لازم مي توانند فعاليت بهينه وپربازده  خويش را نهادينه كنند. فعاليت رسمي بيمه هاي اجتماعي پس از جنگ جهاني اول به مرور در اكثر كشورهاي جهان آغاز ومورد حمايت دولتها ونيروهاي انساني قرارگرفت . تامين اجتماعي درآموزه هاي ديني وقرآني نيز جايگاه برجسته اي دارد .  تكليف دولت و ساير اقشار جامعه براي كمك به مساكين ، فقرا ، ايتام ،درراه ماندگان، بدهكاران ، ايجاد الفت بين بندگان خداوآزاد سازي افراد دربند   همچنين تشويق دين مبين اسلام براي انفاق ، وقف ، قرض الحسنه وتاكيد قرآن به تعاون وهمياري از مصاديق بارز جايگاه برجسته تامين اجتماعي در فرهنگ الهي ما ايرانيان است. اين  نوشتار با يك نگاه كلي به وضعيت تامين اجتماعي در جامعه ايران سعي در بازگوئي موضوعات حمايتي  قانون تامين اجتماعي مصوب سال 1354وسهم سازمان متبوع آن در گسترش چتر حمايتي دارد.

به موجب اصول 29و21قانون اساسي دولت مكلف است تامين اجتماعي را براي كليه اقشار جامعه فراهم كند . در كشور ما علاوه بر تخصيص ميلياردها ريال يارانه  نهادهائي مانند كميته امداد امام ، سازمان بهزيستي ، هلال احمر وانجمنهاي خيريه مردمي وغير دولتي  دركنار صندوقهاي بيمه اي اجتماعي مانند صندوق بازنشستگي دولتي ، فرهنگيان ،ونيروهاي لشگري ، سازمان بيمه خدمات درماني وسازمان تامين اجتماعي در موضوعات متنوع حمايتي  فعاليت مي كنند . تصويب قانون ساختار نظام جامع  تامين اجتماعي كه درسال 1383به تصويب نهائي مجلس وشوراي نگهبان رسيد نقطه عطفي در شروع سازوكارهاي  قانوني جهت اجراي اصول قانون اساسي در خصوص گسترش سايه حمايت اجتماعي شهروندان مي باشد . اين قانون ،تامين اجتماعي را  در سه حوزه بيمه هاي اجتماعي ، حمايتي ـ توانبخشي وحوزه امدادي تقسيم و نظام تامين اجتماعي رادر سطح كلان راهبري نموده است  وبا اصول اقتصادي و يارانه اي سعي در گسترش امنيت اجتماعي دركشور دارد .در اين قانون توجه ويژه اي به گسترش وحمايت از صندوقهاي بيمه اي وتاكيد بر نظارت واصلاح اساسنامه وساختار اين صندوقها شده است . سازمان تامين اجتماعي به عنوان گسترده ترين وپرمخاطب ترين صندوق بيمه اجتماعي نقش مهمي در پوشش حمايتي قريب به نيمي از جمعيت كشور دارد طبق ماده 4قانون تامين اجتماعي كليه افرادي كه به هر عنوان درمقابل مزد يا حقوق كار مي كنند بجز بخشي از نيروهاي دولتي ومشمولين قانون استخدام نيروهاي مسلح وقانون حمايت كارمندان دربرابر اثرات ناشي از پيري واز كارافتادگي تحت پوشش بيمه تامين اجتماعي مي باشند .ضمن اينكه صاحبان حرف ومشاغل آزاد ، اتباع بيگانه وبيمه شدگان سابق سازمان  تحت شرايطي مي توانند در  دايره شمول قانون تامين اجتماعي قرارگيرند. البته به موجب طرحي كه در مجلس شوراي اسلامي در حال بررسي است محدوده مشمولين قانون تامين اجتماعي براي  بسياري از كارمندان دولتي  نيز گسترش خواهد يافت .

به موجب ماده 3 قانون تامين اجتماعي بيمه شدگان سازمان در حوادث وبيماريها – بارداري –– از كارافتادگي – بازنشستگي – مرگ وبيكاري مورد حمايت مي باشند وعلاوه بر آن كمك ازدواج وحمايتهاي متفرقه مانند ارائه تسهيلات مالي به بيمه شدگان نيز در دستور كار سازمان مي باشد .

 سازمان اين خدمات را با استفاده از در آمد خود كه بخش اصلي آن از وصول  حق بيمه موضوع ماده 28قانون، تامين مي شود ارائه مي دهد . طبق ماده 28قانون مهمترين بخش در آمد سازمان از طريق وصول حق بيمه (33%حقوق ومزاياي نقدي وغير نقدي كه بيمه شده مستمرا درمقابل انجام كار دريافت مي دارد ) بدست مي آيد.    20%حق بيمه و3%حق بيمه بيكاري به عهده كارفرما – 7% به عهده بيمه شده و3%نيز سهم دولت است .بر اساس ماده 39 قانون كارفرمايان حق بيمه مربوط به هر ماه را حداكثر تا آخرين روز ماه بعد بايد به سازمان بپردازند . طبق ماده 36قانون مسئوليت پرداخت حق بيمه سهم كارفرما وبيمه شده به عهده كارفرماست و عدم پرداخت آن رافع مسئوليت سا زمان در قبال بيمه شده نخواهد بود . بيمه شده براي برخورداري از تسهيلات وحمايتهاي سازمان كافي است ثابت كند در كارگاه مشمول قانون كار درمقابل دريافت مزد يا حقوق كارمي كرده است وبعد ازآن اين وظيفه سازمان است كه چتر حمايت را بر سر بيمه شده بگستراند ودست او را به حمايت بفشارد . درادامه شرح مختصري از مقررات ونحوه برخورداري از حمايتهاي سازمان تامين اجتماعي  به اختصار بيان مي گردد:

 الف – حوادث ،بيماريها وبارداري  :

بيمه شدگان وافراد خانواده آنها از زماني كه مشمول قانون مي گردند درصورت مصدوم شدن بر اثر حوادث يا ابتلاءبه بيماري مي توانند از خدمات پزشكي استفاده نمايند . اين خدمات به دوصورت درمان مستقيم وغير مستقيم با اولويت درمان مستقيم انجام مي گردد.براساس ماده واحده قانوني مصوب مجلس شوراي اسلامي درسال 1368سازمان ملزم است امكان ارائه خدمات پزشكي  بستري وسرپائي  رايگان را درواحد هاي درماني ملكي خود براي بيمه شدگان اجباري فراهم كند .درصورتيكه معالجه بيمار مستلزم انتقال اواز روستا يا از شهرستاني  به شهرستان ديگرباشد سازمان مكلف است  حمايت و تسهيلات لازم را براي نقل و انتقال بيمه شدگان فراهم نمايد  بيمه شدگاني كه تحت معالجه و يا درمانهاي توانبخشي  قرار مي گيرند وموقتا قادر  به كار نبوده و نياز به استراحت پزشكي دارند  به شرط عدم اشتغال به كار و عدم دريافت مزد  مستحق دريافت غرامت دستمزد ايام بيماري خواهند  بود طبق ماده 59قانون بيمه شدگاني مي توانند از غرامت دستمزد  ايام بيماري برخوردار شوند  كه بر اثر  حوادث ناشي از كاريا بيماريهاي حرفه اي تحت درمان قرار گر فته ويا به سبب بيماري طبق گواهي پزشك احتياج به استراحت مطلق يا بستري داشته باشند. مرجع بررسي استراحت پزشكي تجويز شده توسط پزشك معالج بيمه شده ،پزشكان معتمد يا شوراي پزشكي مستقر در سازمان مي باشد.

حوادث ناشي از كار  حوادثي است كه در حين انجام وظيفه وبه سبب آن براي بيمه شده اتفاق مي افتد . طبق ماده60 قانون تمام اوقاتي كه بيمه شده در كارگاه يا موسسات وابسته يا ساختمانها ومحوطه آن مشغول به كار باشد ويا به دستور كارفرما در خارج از محوطه كارگاه عهده دار انجام ماموريتي باشد ، اوقات مراجعه به مراكز درماني ورفت وبرگشت از منزل به كارگاه، حين انجام وظيفه تلقي مي گردد.

 درصورت وقوع حادثه ناشي از كار  كارفرما مكلف است اقدامات لازم را براي جلوگيري از تشديد وضع حادثه ديده به عمل آورد وگزارش حادثه را حداكثر ظرف 3روز اداري كتبا به اطلاع سازمان برساند 

 چنانچه بيمه شده زن ظرف  يكسال قبل از زايمان سابقه پرداخت حق بيمه شصت روز را داشته باشدمي تواند بشرط عدم اشتغال به كار از كمك هزينه بارداري استفاده نمايد  كمك بارداري براي مدت حداكثر 4 ماه قابل پرداخت است .

 ب- از كار افتادگي وبيكاري

در صورتيكه بيمه شده بيمار غير قابل علاج، توانائي خود را جهت انجام كار از دست داده باشد مي تواند از حمايتهاي اين بخش استفاده نمايد . چنانچه ناتواني بيمه شده بيش از 66% باشد از مستمري از كارافتادگي كلي ماهيانه برخوردار خواهد شد ودر صورتي كه ميزان از كارافتادگي بيمه شده اي كه در اثر حادثه ناشي از كار دچار نقص

عضو شودوميزان از كارافتادگي وي بين 33%تا 66% باشد مشمول دريافت مستمري ماهيانه از كارافتادگي جزئي مي گردد چنانچه ميزان نقص عضو بين 10%تا 33% باشد غرامت نقص عضو مقطوع به وي تعلق مي گيرد.

برخورداري از مستمري از كارافتادگي متعاقب حادثه ناشي از كار بدون شرط سابقه و براي از كارافتادگان كلي متعاقب حوادث غير ناشي از كار وبيماري مشروط به دارابودن يكسال سابقه در ده سال ماقبل تاريخ شروع بيماري منجر به از كارافتادگي مي باشد كه حداقل سه ماه از اين سابقه بايد در يكسال آخر قبل از شروع بيماري باشد. 

افرادي كه بنا بر تشخيص پزشك معالج ومتخصص از كارافتاده مي باشند بايد با ارائه گواهي پزشك به شعبه تامين اجتماعي مربوطه در كميسيونهاي پزشكي موضوع ماده 91قانون شركت نمايند وراي كميسيون براي شعب سازمان ملاك عمل خواهد بود .

بيمه شدگان غير اختياري كه حق بيمه بيكاري آنان پرداخت شده باشد  درصورتي كه  بدون ميل واراده كار خودرا از دست داده باشند وداراي حداقل 6ماه سابقه پرداخت بيمه در قبل از بيكاري باشند   مستحق دريافت مقرري بيمه بيكاري خواهند بود . مدت زمان پرداخت مقرري بسته به سابقه ووضعيت تاهل بيمه شده بين 6ماه تا 50ماه متغير است.

ج ـ بازنشستگي ـ مرگ – ازدواج

مستمري بازنشستگي براي فردي كه در فاصله زماني  14/7/84 تا 14/7/85 حائز دوشرط دارابودن 60سال سن و14سال سابقه پرداخت حق بيمه گردد برقرار مي شود. براي دوره هاي ساليانه بعدي (14/7/85تا 14/7/86و....)درهر دوره يك سال سابقه بيشتري براي بازنشستگي نياز است ، نهايتا بيمه شده 60ساله اي كه داراي 20سال سابقه پرداخت حق بيمه باشد بازنشست خواهد شد . همچنين  بيمه شده مرد 50ساله وزن 45ساله كه داراي 30سال سابقه پرداخت حق بيمه باشد وبيمه شده اي كه داراي 35 سال سابقه باشد بدون شرط سني مي توانند از مستمري بازنشستگي بهره مند گردند .

جهت مشاغل سخت وزيان آور وزنان كارگر تسهيلات خاصي در ماده 76قانون پيش بيني شده است –  در صورت اشتغال 20ساله متوالي ويا 25ساله متناوب در مشاغل سخت وزيان آور بيمه شده زن 45ساله ومرد 50ساله حائز شرايط بازنشستگي خواهند بود ـ تشخيص مصاديق سخت وزيان آور با كميته هاي استاني مستقر در ادارات كل كار خواهد بود .

زنان كارگر  حداقل 42ساله با 20سال سابقه مي توانندبا 20روز حقوق بازنشست شوند .

بعد از فوت بيمه شده بازنشسته ، از كارافتاده كلي ويا  بيمه شده اي كه در ده سال آخر حيات خود حداقل حق بيمه يكسال كار مشروط بر اينكه ظرف آخرين سال حيات ،.حق بيمه 90روز كار را پرداخت كرده باشد به بازماندگان

 قانوني وي مستمري بازماندگان پرداخت خواهد شد البته براي بازماندگان حائز شرايط  بيمه شده اي كه متعاقب حادثه ناشي از كار فوت نموده باشد هيچگونه شرطي براي برخورداري از مستمري ماهيانه وجود ندارد.

به بيمه شده زن يا مرد كه براي اولين  بار ازدواج كند مبلغي معادل يكماه متوسط مزد يا حقوق به عنوان  كمك ازدواج پرداخت مي شود . شرط برخورداري از اين كمك وجود رابطه استخدامي  ،دارابودن 720روز سابقه پرداخت حق بيمه  ظرف 5سال قبل از تاريخ ازدواج با عقد دائم است  .

آنچه در پيشگفت بيان شد بخشي از حمايتهاي بيمه اي  سازمان تامين اجتماعي است . گرچه مي توان از اين سازمان به عنوان قدرتمندترين وپر مخاطب ترين سازمان بيمه اي كشور نام برد  اما نياز به اصلاح وتقويت قانون وسازمان تامين اجتماعي در برخي از موارد ضروري است . بطور مثال فرد راننده اي كه پس از سالها رانندگي قادر به ادامه فعاليت شغلي خود به دلايل پزشكي نيست ودرعين حال طبق مقررات از كارافتاده كلي نيز نمي باشد نابرخوردار از هرگونه حمايتي خواهد بود . به نظر مي رسد سازمان بايد يك گام فراپيش براي حمايت از بيماران شغلي بردارد . سطح حمايت از بيماران نيازمند پروتز بايد ارتقاء يابد. قانون بايد نگاه ويژه اي براي حمايت بيشتر از حادثه ديدگان ناشي از كارنمايد به خصوص در تعديل  حقوق مستمري بگيران جزئي بايد تجديد نظر شود .

مطمئنا اصلاحات اساسي با يد با كمك دولت وساير قوا انجام گردد. صندوق تامين اجتماعي نبايد دچار كاهش منابع شود .اين خبر جالبي نيست كه درسال 1357به ازاي يك نفر مستمري بگير جديد 25نفر بيمه پرداز به سازمان اضافه مي شد ولي درحال حاضر به ازاي هر يك نفر مستمري بگير تنها 7 نفر بيمه پرداز جديد عضو صندوق سازمان مي شوند .

پاورقي :‌ دراين مقاله منظور از قانون ، قانون تامين اجتماعي مصوب سال 1354 ومراد از سازمان ، سازمان تامين اجتماعي مي باشد

منابع :

۱-   قانون تامين اجتماعي

۲-   قانون ساختار نظام جامع تامين اجتماعي

۳-   قانون كار

۴-   كليات بيمه  نوشته آيت كريمي

۵- قانون الزام سازمان تامين اجتماعي به اجراي بندهاي الف وب ماده 3 قانون تامين اجتماعي مصوب سال 1368

۶-   قانون بيمه بيكاري